Devote
What kind of a person was Anton Bruckner?. Mahler describes
him as half an idiot, half a genius. Very devote, falling in love with teenage
girls even at higher age, keeping a photo of his dead mother (as he had no
photo from her still alive....). It indeed pictures a remarkable man. Also an
insecure man it looks like when it concerns his work. For most of his
symphonies we know of many re-writes as Bruckner wanted to please his critics
of whom there were many.
Max Kalbeck, a friend of Brahms wrote in the Wiener
Allgemeine Zeitung, February 13, 1883:
The tonal ghosts are altogether
too mad: it is as though a pack of wolves met on Walpurgis Night, such stamping
and roaring, raging and screaming goes wildly on. If the future can relish such
a chaotic piece of music, with sounds echoing from a hundred cliffs, we wish
that future to be far away from us.
Where Bruckner had no struggle was with his devotion to God: he
believed. Where we see in Mahler searching for God in Nature and in himself and going from assurance to doubt, Bruckner sang of his
God and for his God. His 9th symphony was dedicated to God and he hoped He
would grant him the time to finish it. Which didn't happen as he had to leave the work unfinished.
Bruckner studied intensively the music of Palestrina and
Bach and after working as an organist at the court of Vienna and taken over
from his teacher Sechter his professorship at the Vienna Conservatory, he spent
his final decades creating his nine symphonies. These symphonies are sometimes
refer to as "cathedrals of sound". Mahler expands the scope of the symphony even
further - he famously argued with Sibelius that a symphony should contain the
universe. - and he created an unmistakably modern musical language by including
sounds from the ‘outside world’, using cowbells, military band music, uncommon
wind instruments, mandolins and guitars, even vocal soloists and chorus
Ave Maria
My choice here is not for one of these complex symphonies but
his motet Ave Maria. The work dates from 1861 and features three parts for
female and four for male voices. Witzenmann links Bruckner's Ave Maria to four
motets of Palestrina one being the Stabat Mater.
Close your eyes when listening!
Anton Bruckner – Locus iste (1869): een heilige ruimte in klank
Sommige muziekstukken zijn klein van omvang maar groots van betekenis. Locus iste van Anton Bruckner is precies zo’n werk: slechts 48 maten lang, maar spiritueel en muzikaal verbluffend rijk. Het motet werd in 1869 geschreven voor de inwijding van de Votivkapelle van de nieuwe kathedraal in Linz, waar Bruckner zelf jarenlang organist was. De tekst komt uit het Latijnse gradual: “Locus iste a Deo factus est” — “Deze plaats is door God gemaakt”.
Het resultaat is een miniatuur die klinkt als een kathedraal: helder, plechtig, en vol subtiele spanningen die langzaam oplossen in rust.
Een motet als klankarchitectuur
Bruckner was diep religieus, en dat hoor je. Locus iste is gebouwd als een architectonisch gewelf: drie bogen die samen een serene, heilige ruimte vormen.
Vorm: A – B – A’
- A (m. 1–12): helder, consonant, in C‑majeur
- B (m. 13–29): spanningsvol, chromatisch, modulaties naar D‑ en E‑mineur
- A’ (m. 30–48): terugkeer naar rust, maar rijker en voller dan het begin
De eenvoud van de buitenste delen contrasteert prachtig met de emotionele diepte van het middendeel.
Harmonie: eenvoud én verfijning
Hoewel het werk eenvoudig klinkt, zit het vol subtiele harmonische details die typisch zijn voor Bruckner.
Phrygische cadens (m. 15–16)
Een plechtige, bijna archaïsche cadens die perfect past bij de sacrale tekst.
Chromatische spanning in het B‑deel
De muziek dwaalt af naar D‑mineur en E‑mineur, alsof de zekerheid van de heilige ruimte even wordt losgelaten.
Onvoorbereide dissonant (m. 22)
Een rauw moment van expressie: de altstem introduceert een dissonant die niet wordt voorbereid, maar wél prachtig oplost.
Valse relatie (m. 12–13)
Een subtiele kleurverschuiving tussen partijen — een typisch Bruckneriaans detail dat diepte geeft zonder de helderheid te verstoren.
Uitgebreide slotcadens
De laatste maten vormen een langgerekte, chromatisch verrijkte cadens die eindigt in een stralend C‑majeur. Het voelt als een diepe ademhaling.
Melodie en stemvoering
De melodie is overwegend conjunct (stapjes), wat rust en eenvoud uitstraalt. Maar Bruckner plaatst er enkele expressieve intervallen tussen:
- een opvallende grote septiem in de sopraan (m. 9–10)
- imitatieve passages tussen de stemmen
- polyfone verweving die doet denken aan renaissance‑technieken
Alles in dit werk komt voort uit kleine motieven die Bruckner op meesterlijke wijze varieert. Geen maat is willekeurig.
Klankwereld: een koor als orgel
Locus iste is geschreven voor vierstemmig a‑capellakoor (SATB).
De klank is:
- warm
- transparant
- plechtig
- gedragen
Bruckner denkt hier als organist: hij bouwt klanklagen op alsof hij registers opent en sluit. De A‑delen zijn als zachte fluitregisters; het B‑deel klinkt als een donkere prestant of gedekte pijp.
Waarom dit werk zo sterk is
Locus iste is een paradox: eenvoudig én complex, klein én monumentaal, stil én intens. In slechts 48 maten schept Bruckner een muzikale ruimte die voelt als een kapel van klank.
Het werk raakt omdat:
- de vorm perfect in balans is
- de harmonie subtiel maar expressief is
- de melodie eenvoudig maar betekenisvol is
- de tekst en muziek volledig samenvallen
Het is muziek die niet alleen klinkt, maar ademt.
Tot slot
Locus iste is een van de mooiste voorbeelden van Bruckners spirituele stijl: een gebed in muziek, een meditatie op heiligheid, een miniatuur die klinkt als een kathedraal. Het is een werk dat je niet alleen hoort, maar ervaart — precies zoals Bruckner het bedoeld moet hebben.
Anton Bruckner – Christus factus est (1884): nederigheid, overgave en mystieke intensiteit
Waar Locus iste klinkt als een serene klankkapel, is Christus factus est een spirituele klim: van nederigheid naar glorie, van duisternis naar licht. Dit motet uit 1884 behoort tot Bruckners meest aangrijpende religieuze werken. Het is geschreven voor vierstemmig koor met rijke harmonische uitwaaieringen en een dramatische spanningsboog die doet denken aan zijn symfonieën — maar dan in miniatuurvorm.
De tekst komt uit de Filippenzenbrief (Christus factus est pro nobis obediens usque ad mortem), een meditatie op Christus’ gehoorzaamheid tot de dood. Bruckner, zelf diep religieus, zet deze woorden om in muziek die klinkt als een innerlijke strijd én een overgave.
Een architectuur van nederigheid en glorie
Christus factus est is opgebouwd als een geleidelijke opwaartse beweging. Waar Locus iste een boogvorm heeft, werkt dit motet als een spanningsspiraal: elke frase tilt de muziek hoger, intenser, donkerder of stralender.
Globale vorm
- Begin: zacht, nederig, bijna fluisterend
- Midden: chromatische intensiteit, dissonanten, dramatische modulaties
- Einde: een stralende climax op “exaltavit illum”
Het werk eindigt niet in triomf, maar in een plechtige, ingetogen rust — alsof de muziek neerknielt.
Harmonie: chromatische diepte en spirituele spanning
Bruckner gebruikt in dit motet een harmonische taal die veel gedurfder is dan in Locus iste. De chromatiek is niet decoratief, maar expressief: elke modulatie draagt betekenis.
Chromatische opstijgingen
De muziek klimt voortdurend omhoog via kleine secundes — een symbool van innerlijke worsteling en spirituele groei.
Dissonanten als expressie
Bruckner gebruikt:
- onvoorbereide dissonanten
- vertraagde resoluties
- parallelle chromatische lijnen
Deze momenten voelen als pijn, spanning, of het gewicht van de tekst.
Modulaties naar verre toonsoorten
Het motet beweegt door:
- e‑mineur
- g‑mineur
- b‑mineur
- en uiteindelijk naar een stralend D‑majeur
Die laatste modulatie voelt als een deur die opengaat.
Melodie en stemvoering
De melodie is minder conjunct dan in Locus iste: Bruckner gebruikt grotere intervallen om de dramatiek te vergroten.
Kenmerken:
- expressieve sprongen in de sopraan
- imitatie tussen stemmen
- polyfone verweving die doet denken aan renaissance‑technieken
- maar met romantische harmonische rijkdom
De climax op “exaltavit illum” is een van de meest indrukwekkende momenten in Bruckners koormuziek: de stemmen stijgen als één lichaam omhoog.
Klankwereld: donker, plechtig, mystiek
Het motet is geschreven voor vierstemmig a‑capellakoor (SATB), maar Bruckner denkt hier als een symfonicus:
- diepe bassen die fundamenten leggen
- koperachtige akkoorden in de tenoren
- stralende sopraanlijnen die door de textuur heen breken
- een klank die soms aan orgelregisters doet denken
De sfeer is donkerder dan in Locus iste, maar ook intenser en emotioneler.
Waarom dit werk zo sterk is
Christus factus est raakt omdat het een innerlijke reis verbeeldt:
- van nederigheid (factus est obediens)
- naar lijden (usque ad mortem)
- naar verheffing (exaltavit illum)
Bruckner vertaalt deze theologische beweging in een muzikale spanningsboog die bijna symfonisch aanvoelt. Het werk is kort, maar klinkt als een spirituele klimtocht.
Tot slot
Christus factus est is een van Bruckners meest indrukwekkende motetten: een werk dat niet alleen de tekst verklankt, maar de luisteraar meeneemt in een innerlijke beweging van duisternis naar licht. Het is muziek die plechtig, mystiek en diep menselijk is — een gebed in klank, een meditatie op overgave.
